MÖ 2. YÜZYILDAN GELEN SESSİZ BİR BİLİM HARİKASI: ANTİKYTHERA MEKANİZMASI

Geçmiş gerçekten sandığımız kadar basit miydi, yoksa bize ulaşabilen birkaç parçaya bakarak büyük bir dünyanın yalnızca küçük bir bölümünü mü görüyoruz? Bazen küçücük bir arkeolojik buluntu, geçmişe ilişkin bildiklerimizden daha büyük sorular sordurur. Yunanistan’ın Antikythera Adası açıklarında bulunan Antikythera Mekanizması, tam da böyle bir eserdir. 1900 yılında sünger dalgıçları tarafından keşfedilen antik bir gemi batığından çıkarılan korozyona uğramış bronz parçalar, başlangıçta diğer arkeolojik eserler kadar dikkat çekmemişti. Ancak 1902 yılında parçaların içinde dişli çarkların bulunduğunun fark edilmesiyle, karşılarında sıradan bir antik eşyanın olmadığı anlaşıldı. Sonraki yıllarda yapılan araştırmalar, X-ışını incelemeleri ve modern görüntüleme yöntemleri, bu parçaların son derece karmaşık bir astronomik hesaplama cihazına ait olduğunu gösterdi. Adı, bulunduğu yerden geliyordu: Antikythera Mekanizması. Onu asıl şaşırtıcı kılan ise yaşıydı. Mekanizma genel olarak MÖ 2. ve 1. yüzyıllar arasındaki Helenistik döneme tarihlendiriliyor. Yani Hz. İsa’nın doğumundan yaklaşık bir ila iki yüzyıl önce insanlar, gökyüzündeki belirli hareketleri matematiksel olarak modelleyen ve bunları bronz dişliler aracılığıyla gösterebilen bir cihaz üretmişlerdi. Bugün elimizde mekanizmanın yalnızca bir bölümü bulunuyor. Buna rağmen günümüze ulaşan parçalarında 30’dan fazla bronz dişli tespit edildi. Bu dişliler rastgele yerleştirilmiş değildi; her biri belirli matematiksel oranlarla diğerine bağlanıyor ve gökyüzündeki döngüleri mekanik harekete dönüştürüyordu. Bu nedenle Antikythera Mekanizması, bilim dünyasında bilinen en eski mekanik astronomi hesaplayıcılarından biri ve sıklıkla dünyanın bilinen ilk analog bilgisayarı olarak tanımlanıyor. Elbette “bilgisayar” sözcüğünü günümüzde kullandığımız elektronik cihazlarla karıştırmamak gerekir. Ortada elektrik, işlemci veya yazılım yoktu. Ancak belirli astronomik verileri ve matematiksel ilişkileri mekanik bir sistem içerisinde işleyerek sonuç gösterebilen bir cihaz vardı. Ve bütün bunlardan iki bin yılı aşkın süre önce söz ediyoruz. Antikythera Mekanizması, Güneş’in ve Ay’ın gökyüzündeki hareketlerini gösterebiliyor, Ay’ın evrelerini takip edebiliyor ve Ay’ın hareketindeki bazı düzensizlikleri mekanik olarak modelleyebiliyordu. Tutulmaların tekrarını öngörmek için 223 kameri aylık ünlü Saros döngüsünden yararlanıyordu. Böylece Güneş ve Ay tutulmalarının meydana gelebileceği dönemleri gösterebiliyordu. Fakat mekanizmanın hikâyesi Güneş ve Ay ile sınırlı değildi. Cihazın üzerindeki yazıtlar ve günümüzde yapılan bilimsel rekonstrüksiyonlar, antik dünyada çıplak gözle bilinen Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn gezegenlerinin astronomik döngülerinin de tasarımda yer aldığını gösteriyor. Ön bölümün, bu gezegenlerin Zodyak üzerindeki hareketlerini temsil etmeye yönelik karmaşık bir sisteme sahip olduğu düşünülüyor. Ayrıca astronomik takvimler, önemli yıldızların belirli dönemlerde görünmesi ve kaybolması gibi bilgiler de bu küçük mekanik dünyanın içerisinde kendisine yer bulmuştu. Antikythera  Mekanizma gerçekten çok  etkileyici: MÖ döneminde yaşayan insanlar, kendi çağlarında gözlemleyebildikleri gökyüzünün önemli bir bölümünü matematiksel döngüler aracılığıyla mekanik olarak modelleyebilecek bilgi seviyesine ulaşmışlardı. Beni asıl düşündüren ise cihazın kendisinden çok, onu ortaya çıkaran bilgidir. Çünkü böylesine karmaşık bir makine yapmak için yalnızca bronzu işlemek yeterli değildir. Gökyüzünü yıllarca gözlemlemek, Güneş’in ve Ay’ın döngülerini kaydetmek, gezegenlerin hareketlerini takip etmek, tutulmalar arasındaki matematiksel ilişkileri anlamak, geometri bilmek, hassas ölçüm yapmak ve bütün bu bilgileri birbirine geçen dişlilerin oranlarına dönüştürmek gerekir. Başka bir ifadeyle karşımızdaki birkaç bronz parçası, aslında görünmeyen çok daha büyük bir bilimsel birikimin izlerini taşımaktadır. Antikythera Mekanizması’nın kullandığı astronomik bilginin bir bölümü Mezopotamya ve özellikle Babil astronomisinin yüzyıllar boyunca oluşturduğu gözlem birikimiyle ilişkilidir. Helenistik dünyanın matematik ve geometri bilgisiyle birleşen bu birikim, bize bilginin medeniyetler arasında nasıl aktarılabildiğini de göstermektedir. Ve tam burada insanın aklına kaçınılmaz bir soru geliyor: Böylesine gelişmiş bir cihaz gerçekten tek miydi? Bugün buna kesin bir cevap veremiyoruz. Belki başka örnekleri vardı. Belki daha basit öncüleri bulunuyordu. Belki farklı atölyelerde benzer mekanizmalar üretiliyordu. Bunların hiçbirini kanıtlanmış gerçekler gibi sunamayız. Fakat böylesine karmaşık bir cihazın ortaya çıkması, arkasında belirli bir astronomi, matematik, metal işçiliği ve mekanik geleneğinin bulunduğunu düşündürmektedir. Burada geçmişin bize karşı ne kadar acımasız olduğunu da unutmamak gerekir. Ahşap çürür. Demir paslanır. Bronz eritilip yeniden kullanılır. Papirüsler yok olur. Kütüphaneler yanar. Şehirler yıkılır. Ustalar ölür ve bazen bilgilerini aktaracak kimse kalmaz. Bu nedenle bugün elimizde bulunmayan her şeyin geçmişte de bulunmadığını varsaymak doğru değildir.. Antikythera Mekanizması’nın gerçek hikâyesi zaten yeterince olağanüstü. MÖ 2. yüzyılda yaşayan insanlar gökyüzüne baktılar. Orada yalnızca ışıklar görmediler; düzen gördüler. Döngüleri fark ettiler. Gözlemlerini matematiğe dönüştürdüler. Sonra o matematiği bronz dişlilerin arasına yerleştirdiler. Belki de modern dünyanın geçmişe bakarken yaptığı en büyük hatalardan biri, teknolojik imkânlarla insan zekâsını birbirine karıştırmaktır. İki bin yıl önce yaşayan insanların ellerinde bilgisayarlar, teleskoplar veya modern üretim makineleri varmıydı  yokmuydu.. bir bilinmez soru.? Ancak merakları, gözlem yetenekleri ve düşünme güçleri vardı. Antikythera Mekanizması bunun sessiz bir kanıtıdır. Bugün o bronz dişliler artık dönmüyor. Güneş’in veya Ay’ın konumunu göstermiyor. Fakat iki bin yılı aşkın süre sonra hâlâ zihnimizde başka bir mekanizmayı harekete geçiriyor: Merakı. Hz. İsa’dan önce insanlar Güneş’in, Ay’ın, tutulmaların ve bilinen gezegenlerin hareketlerini küçük bir mekanik sistem içerisinde modelleyebildiyse, geçmişe dair henüz bilmediğimiz daha neler olabilir? Belki Antikythera Mekanizması’nın bize bıraktığı en değerli miras, verdiği cevaplardan çok bu sorudur. Çünkü bazen büyük keşifler bize yeni cevaplar vermez. Bize daha büyük sorular sormayı öğretir.