HACI BEKTAŞ-I VELİ: ANADOLU’DA SEVGİNİN, HOŞGÖRÜNÜN VE İNSANLIK DÜŞÜNCESİNİN ÖNCÜSÜ

Anadolu, tarih boyunca yalnızca farklı medeniyetlerin buluştuğu bir coğrafya değil; aynı zamanda insanı merkeze alan büyük düşünce ve gönül insanlarının yetiştiği önemli bir kültür havzası olmuştur. Bu toprakların manevi ve düşünsel dünyasında derin izler bırakan isimlerin başında hiç kuşkusuz Hacı Bektaş-ı Veli gelmektedir.  13 yüzyıl Anadolu’su; siyasi mücadelelerin, göçlerin, toplumsal değişimlerin ve kültürel karşılaşmaların yoğun biçimde yaşandığı bir dönemdir. İşte böylesine çalkantılı bir ortamda Hacı Bektaş-ı Veli’nin temsil ettiği anlayış; insanı ayrıştırmak yerine birleştiren, öfke yerine sevgiyi, çatışma yerine hoşgörüyü ve kibir yerine tevazuyu esas alan güçlü bir manevi yaklaşım ortaya koymuştur. Hacı Bektaş-ı Veli’nin düşünce dünyasının merkezinde insan vardır. İnsanı dili, kökeni, makamı ya da sosyal konumu üzerinden değil; taşıdığı gönül, ahlak ve insanlık değeri üzerinden değerlendiren bir anlayışın temsilcisidir. Bu nedenle Hacı Bektaş-ı Veli yalnızca belirli bir dönemin veya belirli bir topluluğun manevi şahsiyeti olarak değerlendirilmemelidir. Onun düşüncelerinde yer alan sevgi, kardeşlik, adalet, paylaşma ve hoşgörü kavramları, bugün de toplumsal barışın temel unsurları arasında bulunmaktadır. BİR GÜVERCİNİN TAŞIDIĞI BARIŞ MESAJI Hacı Bektaş-ı Veli hakkında yüzyıllardır Anadolu’da anlatılan pek çok menkıbe bulunmaktadır. Bunlardan en anlamlılarından biri onun Anadolu’ya gelişiyle ilişkilendirilen güvercin menkıbesidir. Rivayete göre Hacı Bektaş-ı Veli Anadolu’ya geldiğinde, bölgedeki bazı erenler onun gelişine karşı çıkar. Ancak Hacı Bektaş-ı Veli karşılık vermek veya mücadele etmek yerine Anadolu’ya bir güvercin suretinde gelir. Onu engellemek isteyenlerden birinin şahin suretine girerek üzerine yöneldiği anlatılır. Menkıbenin verdiği temel mesaj son derece açıktır: Hacı Bektaş-ı Veli Anadolu’ya bir şahin gibi saldırmak için değil, bir güvercin gibi barışı temsil ederek gelmiştir. Bu anlatı tarihî bir belgeden ziyade, Hacı Bektaş-ı Veli’nin manevi kişiliğini ve ona atfedilen barış anlayışını sembolleştiren kültürel bir menkıbedir. Fakat yüzyıllar boyunca aktarılmasının nedeni de tam olarak burada saklıdır: İnsanlara güç kullanarak değil, gönüllerine dokunarak ulaşmak. İNSANI İNCİTMEMEK BİR AHLAK MESELESİDİR Hacı Bektaş-ı Veli geleneğiyle özdeşleşen en önemli düşüncelerden biri, insan gönlünü incitmemektir. Çünkü tasavvuf düşüncesinde gönül yalnızca duyguların bulunduğu bir yer değil; insanın manevi dünyasının merkezidir. Bu sebeple bir insanı küçümsemek, hor görmek veya dışlamak yalnızca bireysel bir davranış değil, toplumsal birlik açısından da büyük bir yaradır. Bugün toplumumuzun belki de en fazla ihtiyaç duyduğu değerlerden biri budur. Birbirimizi dinlemeye, anlamaya, farklılıklarımızla birlikte yaşamayı öğrenmeye ve ötekileştiren söylemler yerine ortak insanlık değerlerinde buluşmaya ihtiyacımız vardır. Hacı Bektaş-ı Veli’nin yüzyıllar öncesinden bugüne ulaşan manevi mirası bize şunu hatırlatmaktadır: İnsanları birbirinden ayıran duvarları büyütmek kolaydır; esas olan gönüller arasında köprü kurabilmektir. BİRLİK, KARDEŞLİK VE ORTAK GELECEK Hacı Bektaş-ı Veli düşüncesinde birlik kavramı yalnızca yan yana bulunmak anlamına gelmez. Birlik; ortak acıyı paylaşmak, ortak sevince sahip çıkmak, birbirinin hakkını ve hukukunu gözetmek anlamına gelir. Anadolu kültürünün temelinde de bu anlayış vardır. Farklı kültürlerin, geleneklerin ve yaşam biçimlerinin yüzyıllar boyunca aynı coğrafyada varlık gösterebilmesinin en önemli dayanaklarından biri, insanı merkeze alan bu gönül anlayışıdır. Bugün modern dünyanın yaşadığı çatışmalara, ayrışmalara ve toplumsal kutuplaşmalara baktığımızda Hacı Bektaş-ı Veli gibi düşünce ve gönül insanlarının mesajlarının ne kadar güncel olduğunu daha iyi anlayabiliyoruz. Teknoloji gelişebilir, şehirler büyüyebilir, hayat biçimlerimiz değişebilir. Ancak insanın insana duyduğu saygı ortadan kalkarsa toplumsal ilerlemenin gerçek anlamda tamamlandığını söylemek mümkün değildir. BİR GÖNÜL MİRASINI GELECEĞE TAŞIMAK Hacı Bektaş-ı Veli’yi anmak yalnızca geçmişte yaşamış büyük bir şahsiyeti hatırlamak değildir. Onu gerçek anlamda anmak; sevgiyi çoğaltmak, hoşgörüyü yaygınlaştırmak, kırılan gönülleri onarmak, insanları ayrıştıran değil birleştiren bir dil kullanmak ve gelecek kuşaklara barış içerisinde yaşayabilecekleri bir toplum bırakmak demektir. Çünkü büyük düşünürlerin asıl mirası yalnızca yazılı eserleri veya isimleri değildir. Asıl mirasları, yüzyıllar sonra dahi insanların hayatına yön verebilen fikirleridir. Hacı Bektaş-ı Veli’nin Anadolu’nun gönül dünyasında bıraktığı iz de tam olarak böyledir. Sevginin karşısına nefreti değil yine sevgiyi, ayrılığın karşısına kardeşliği, kibrin karşısına tevazuyu ve çatışmanın karşısına barışı koyan bu büyük düşünce mirasını yaşatmak hepimizin ortak sorumluluğudur. Hacı Bektaş-ı Veli’yi Anma Haftası vesilesiyle; Anadolu’nun bu büyük gönül insanını saygı, rahmet ve minnetle anıyor, sevgi ve hoşgörü üzerine kurulu düşünce mirasının gelecek kuşaklara ışık olmasını diliyorum. Doç. Dr. Yüksel Turğut Akın Sosyolog-Pedagog-Araştırmacı Yazar Doğu ve Güneydoğu Kültür ve Sanat Derneği Kadın Kolları Genel Başkanı